Eski Türkçede Birey Ne Demek? Bir Dil Yolculuğu ve Komik Anlar
İzmir’de yaşamaya başladım, 25 yaşındayım, ama bazı günler, kendimi sanki 1500 yıl önce yaşamış gibi hissediyorum. Mesela geçen akşam, arkadaşlarla buluştuk, sohbet derinleşti, sonra birden “Eski Türkçede birey ne demek?” diye bir soru geldi. Aman Tanrım, bir dakika, ciddi misiniz? Bunu konuşacak mıyız? Ama tabii, ben her zaman sohbete dahil olmaya çalışan, bu yüzden önce bir gülümsedim ve “Hadi bakalım” dedim. Bu soruyu sormak bile bana içimde bir rahatlama sağladı. Çünkü gerçekten, “Birey” ne demek ki? Hadi, hep birlikte Eski Türkçedeki anlamını keşfedelim!
Türkçenin Tarihi: Birey Nereye Gitti?
Bir düşünün, günümüz Türkçesi ne kadar sadeleşmiş. Kimse “Ben bir kişi oldum, ben bir insanım” demiyor. Herkes “Bireyim” diyor. Ama eski zamanlarda, Eski Türkçede, “birey” kelimesi o kadar basit bir şey değildi! Aslında, Eski Türkçede “birey” kelimesi yoktu. Eski Türkler, kelimeleri daha çok soyut değil, somut bir biçimde kullanırlardı. “Birey” deyince, bugünkü anlamıyla bir “bireysel kimlik” değil, daha çok “kişilik” gibi bir şey akla gelirdi. Hani, derler ya, “Gittiğimiz her yerde bizi tanır, özeldiriz” diye. İşte eski Türkler, kendilerine “birey” derken aslında bir kişilikten ziyade, topluluk içindeki bireysel yerlerini, ya da daha basit bir tabirle, “biz kimiz”i soruyorlardı.
Eski Türkçede “Birey” Olmak Nasıldı?
Şimdi diyorsunuz ki, “Hadi ama, o zaman Eski Türkçede birey ne demekti?” İşte burada biraz da dilin bizim için ilginç tarafları devreye giriyor. Eski Türkçede birey olmak, aslında topluluk içinde belirgin bir yer edinmek demekti. Tabii, bu yer edinmek derken, Instagram’da paylaşılan fotoğraflar gibi “ben buradayım” demek değil. Gerçekten, savaş meydanında ya da sosyal düzen içinde, herkesin yerini bilmesi gereken bir yer edinmekti. Mesela, bir orduyu düşünün. O ordunun içinde bir kişi birey olabilir mi? Evet, ama onun da bir yerinin olması gerekiyor. O zamanlar, bireyler birbirlerinin yüzüne bakarak kim olduklarını anlamaya çalışırlardı. Şimdi ise, Instagram’dan anında anlaşıyoruz!
Ve ben, o an arkadaşlarımla bunu tartışırken içimden düşündüm: “Gerçekten de Eski Türkler birey olmak için biraz daha fazla çaba sarf ediyordu galiba.” Ama sonra, birden aklıma geldi; “Bunu modern dünyaya nasıl uyarlayabilirim?” diye düşündüm. İşte o zaman, şunu fark ettim: “Eski Türkçede birey olmak, sadece ‘ben’ demek değil, ‘bizim kimliğimiz ne?’ demekti.” Hani, Eskişehir’deki o eski Türk kahvehanelerinde, herkes bir masanın etrafında toplanır, o masa bir ‘birey’ olurdu. Ama o birey, sadece kendi kimliğiyle var olamazdı. O masada herkesin bir katkısı vardı. “Biz” kelimesi burada hep ön planda olurdu.
Eski Türkçede Birey: Toplumsal Kimlik ve Aşkınlık
Tabii, şunu da unutmamak lazım. Eski Türkler için birey olmak, bir ölçüde aşkınlıkla da ilişkiliydi. Birey, aynı zamanda topluma bir şeyler katabilen bir varlık olarak görülüyordu. Şimdi, bakıyorum da, arkadaşlar arasında “birey” olmak, o kadar da rahat değil. Mesela geçen gün, bir arkadaşım kendini “birey” olarak tanıttı. Bir de ne görelim, elinde bir kahve, o kahveyi almak için bir saat bekledi. Neyse ki, araya birkaç “sosyal medya fenomeni” girmeden, sonunda o kahveyi almayı başardı. Ben de içimden, “Eski Türkler kahvesini içmeye gitseydi, çoktan toplumu değiştirirlerdi!” dedim. Hani, toplumsal kimlik ve birey olmak biraz böyle bir şey.
Yazının Sonunda Bir İçsel Konuşma: Ben Kimim, Birey Miyim?
Bazı sorular, yazının sonuna yaklaştıkça daha derinleşir. Mesela, Eski Türkçede birey olmanın ne demek olduğunu tartıştıktan sonra, birden kendime sormaya başladım: “Ben kimim, birey miyim?” Hani, gerçekten de şu hayatta, her an sürekli birilerini tanımlamakla mı meşgulüz? Bir yanda geçmişteki “birey” olmamızı sağlayacak bu toplumsal kimlik, diğer yanda ise günümüzün “birey” anlayışı. Gerçekten karmaşık bir mesele.
Ama işin özeti şu ki, Eski Türkçede birey, bir kimlik değil, bir sorumluluk taşıyan insan demekti. Toplumda bir yeri olan, yerini bilmesi gereken bir varlık. Şimdi ise, birey olmak, herkesin kendisini ifade etme hakkına sahip olduğu bir kavram. Belki de gelecekte, daha çok “biz” deriz ve herkesin yerini bildiği bir dünya kurarız, kim bilir!